Regionalni razvoj EU

 

NAJSTARIJA ZAJEDNIČKA POLITIKA ZA ZEMLJE ČLANICE EU KOJA SE ZASNIVA NA FINANSIJSKOJ SOLIDARNOSTI

                               

Evropska regionalna politika je osnovna politika Evropske unije i zasniva se na „finansijskoj solidarnosti”. Nivo razvijenosti država Evropske unije je dosta različit, a također postoje velike razlike u regionalno-ekonomskoj razvijenosti unutar pojedinih država – članica EU. Iz ovih razlika se čak oko 1/3 budžeta Evropske unije usmjerava prema manje razvijenim regionima, u cilju ostvarivanja ekonomskog i socijalnog ujednačavanja unutar cjelokupnog prostora Unije. Za realizaciju ove strategije Evropska unija je, u periodu 2000. – 2006.godine, izdvojila oko 560 milijardi EUR-a, što je najbolji pokazatelj značaja navedene politike.

 

Regionalna politika EU ima za cilj konkretne rezultate, koji jačaju ekonomsku i socijalnu koheziju kako bi se premostile razlike u razvijenosti između regiona.Uz pomoć regionalne politke EU, finansiraju se projekti od kojih korist imaju regioni, lokalne zajednice i građani.

 

Projekti regionalnog ekonomskog razvoja, koji su usmjereni na opći društveni rast standarda stanovništva, realizuju se u oblastima razvoja:

-          regionalne saobraćajne infrastrukture: putne, željezničke, aerodromske i sl.,

-          poduzetništva i generisanja zaposlenosti,

-          turizma,

-          ruralnog razvoja i

-          projekata iz oblasti upravljanja industrijskim zonama, tehnološkim parkovima i inovacijskim centrima.

 

Može se reći da efekti punopravnog članstva EU, potpomognuti ciljanom regionalnom politikom, mogu pokazati konkretne rezultate. Najbolji primjer je Irska, čiji je nivo GDP-a prije pristupa EU predstavljao 64% EU prosjeka, dok je danas jedan od najviših u Evropi. Stoga je od 2004. godine jedan od osnovnih prioriteta regionalne politike EU što brže približavanje životnog standarda novih članica prosjeku EU.

 

Evropska regionalna politika je u suštini politika solidariteta, usmjerena prioritetno prema nerazvijenim regijama. Od ove politike neposrednu korist imaju građani kroz razvoj infrastrukture, otvaranje novih radnih mjesta i podizanje životnog standarda

 

Na osnovu planiranih 455 milijardi EUR koji su izdvojeni iz budžeta Evropske unije za period 2007. – 2013. godine procjena je da će regionalna ekonomska politika uticati na dodatni rast bruto društvenog proizvoda (BDP) na teritorijama gdje se implementiraju sredstva iz fondova.

 

Ciljevi i vrijednosti regionalne politike EU

 

Zakonodavstvo iz područja regionalne politike EU temelji se na četiri glavna operativna načela: koncentracija, komplementarnost, programiranje i partnerstvo.

Koncentracija- Sredstva se uglavnom koncentrišu na ograničen broj prioritetnih ciljeva, tj. na područja gdje su problemi najveći i gdje bi doprinos Unije mogao biti najdjelotvorniji.

Komplementarnost- Postojeće i buduće nacionalne politike trebale bi biti usmjerene ka istim ili sličnim ciljevima kako bi se dopunile aktivnosti EU.

Programiranje- U početku su fondovi EU finansirali uglavnom pojedinačne projekte, ali to nije doprinijelo boljoj usklađenosti između nacionalnih i aktivnosti EU. Ranih osamdesetih godina, Evropska komisija je prvi put pokušala dati takvim aktivnostima programski karakter kako bi se podcrtala njihova zajednička usklađenost.

Partnerstvo- Aktivnosti EU podrazumijevaju blisku saradnju između Komisije i mjerodavnih nacionalnih, regionalnih ili lokalnih vlasti koje određuje svaka država članica.

 

Regionalne integracije-politička persepktiva

Evropska regionalna politika se temelji na finansijskoj solidarnosti i koheziji. Solidarnost je značajna zbog toga što je regionalna politika usmjerena na građane, lokalne zajednice i regione koji su u ekonomskom i socijalnom smislu manje razvijeni od prosjeka EU, dok kohezija uvažava prednosti smanjivanja razlika u razvoju i prihodima između siromašnijih i bogatijih zemalja i regiona.

 

Regionalna politika omogućava prijenos više od 35% budžeta EU sa bogatijih članica na slabije razvijene regije.

 

Istovremeno, regionalnom politikom EU predviđa se obaveza članica da uvedu administrativnu podjelu u skladu sa NUTS klasifikacijom (Nomenclature of Units for Territorial Statistics-Nomenklatura jedinica za teritorijalnu statistiku). Iako države koje još nisu članice EU nisu obavezne uvoditi ovu vrstu klasifikacije, za pregovore o pridruživanju potrebno je imati neku vrstu regionalne klasifikacije.

 

  • NUTS 1 - 3 do 7 miliona stanovnika (nivo vlade )
  • NUTS 2 - 800.000 do 3 miliona stanovnika (nivo provincije/okruga )
  • NUTS 3 - 150 do 800 hiljada stanovnika ( nivo zajednice opština )

 

Više NUTS 1 regija imaju  mnogoljudnije članice EU: Njemačka - 16, Francuska - 9, Italija - 5, Grčka - 4 , Španija - 7, Velika Britanija - 12.

 

Tabela 1. NUTS 2 i 3 klasifikacije u nekim od zemalja Europske unije, pregled po nekim članicama EU.

 

Članica

NUTS 2 (0,8 – 3 mil. St.)

(Ukupno u EU 289)

NUTS 3 (0,15 – 0,8 mil. St.)

(Ukupno u EU 1297)

Rumunija

8 regija

41 okrug + Bukurešt

Poljska

16 vojvodstava

45 prefektura

Češka

8 grupa regija

14 regiona

Mađarska

7 regija

19 okruga + Budimpešta

Bugarska

8 planskih regija

28 oblasti

Slovenija

2 regije

12 statističkih regija

Estonija

1 regija

5 grupa okruga

Belgija

11 provincija

43 okruga

Austrija

9 okruga

35 okruga

Portugalija

7 regija

30 grupa opština

            Izvor: http://ec.europa.eu/eurostat/ramon/nuts/statistical_regions_en.html

 

Evropska unija naročito insistira na uvođenju NUTS 3 podjele, odnosno podjele na teritorijalne jedinice koje imaju između 150.000 i 800.000 stanovnika, kao uslov da bi zemlja mogla da pristupi strukturnim fondovima. NUTS 3 podjela se naročito zahtjeva za potrebe prekogranične saradnje, sa izraženom ulogom lokalnih zajednica.

 

NUTS 2 podjela se zahtjeva u svrhu planiranja državnih razvojnih strategija u oblasti regionalnog razvoja, socijalne politike, industrijske politike i politike državnih pomoći nerazvijenim regionima sa visokim stepenom nezaposlenosti i socijalnih problema. S obzirom na navedeno, formiranje regiona je zahvatilo i zemlje u kojima takvi regioni do sada nisu postojali, a sve u svrhu pristupa evropskim fondovima. Važno je istači da sredstva EU za ujednačavanje regionalnog razvoja nisu dostupna samo državama članicama, već i zemljama koje su u postupku pridruživanja Uniji. Međutim, kao posebna stavka u regionalnoj politici EU, predviđa se obaveza država da donesu višegodišnje planove regionalnog razvoja.

 

Regionalni fondovi EU i njihovi ciljevi

 

Glavni finansijski instrumenti za realizaciju regionalne politike Evropske unije su strukturni i kohezioni fondovi.

 

Strukturni fondovi

Postoje četiri strukturna fonda, a osnovni principi njihovg funkcionisanja su: fokusiranost na prioritetne ciljeve razvoja, višegodišnje programiranje, partnerstvo između Evropske komisije i vlasti na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou zemlje članice, te sufinansiranje.

 

Državni nivo vlasti ima obavezu razviti višegodišnji Nacionalni plan razvoja, kao temelj za korištenje strukturnih fondova. Srednji nivo tad ima ovlasti kreirati i provesti  specifičan projekt u skladu s općim programima sve dok su programski nacrt i provedba u skladu s detaljnim zahtjevima i procedurama EU.  

 

Postoje četiri strukturna fonda: 

  • ERDF- Evropski regionalni razvojni fond

Ustanovljen je 1975. godine kao finansijski najznačajniji strukturni fond koji podstiče izgradnju infrastrukture ( saobraćaj, industrija, životna sredina) razvoj male privrede, zapošljavanje, obrazovanje i zdravstvenu zaštitu.

 

  • FSF-Evropski socijalni fond

Ustanovljen 1958. godine i namjenjen je rješavanju socijalnih pitanja i provođenju programa osposobljavanja za rad nezaposlenih i hendikepiranih kategorija stanovništva. Istovremeno, to je najvažniji instrument za smanjenje nezaposlenosti.

 

  • EAGGF-Evropski fond za  usmjeravanje i garanciju u poljoprivredi

Podrazumjeva prvenstveno subvencije prihoda za poljoprivrednike zemalja članica koje čine otprilike 45 % rashoda EU.

 

  • FIFG-Fond za razvoj ribarstva.

Ustanovljen je 1993. godine radi finasiranja projekata modernizacije kapaciteta za ribarstvo ( brodovi, luke ), kao i unapređenje proizvodnje i marketinga ribarskih proizvoda.

 

Kohezioni fond

 

Kohezioni fond je specijalni fond ustanovljen 1993. godine u svrhu pomoći slabije razvijenim zemljama članicama ( čiji GDP iznosi manje od 90 % prosjeka u EU ).Tri posto rashoda EU godišnje se trenutno dodjeljuju kohezionim fondovima, prvenstveno kroz trans-evropski transport i  projekte zaštite okoliša. Koheziona sredstva se dodjeljuju specifičnim projektima minimalne veličine 5 miliona eura. Zahtjevano sufinansiranje uglavnom iznosi 15-20 %. Da bi se zadovoljio visoki zahtjev minimalne veličine, ulaganja iz više zasebnih lokalnih ili regionalnih zajednica mogu biti povezana u jedan projekt.

 

Ključne institucije EU i njihova uloga u regionalnoj politici

 

Komitet regiona

Komitet regiona je političko tijelo, koje predstavlja glas lokalnih i regionalnih vlasti u srcu Evropske unije i osnovano je kako bi se ostvarila dva osnovna cilja. Prvo, tri četvrtine EU zakonodavstva se primjenjuje na lokalnom ili regionalnom nivou, te im je na ovaj način omogućeno da učestvuju u izradi zakona i propisa. Drugo, uključivanjem izabranog nivoa vlasti koji je najbliži građanima po pitanju EU, smanjuje se distanca koja se počela stvarati između EU i njenih građana.

 

Vijeće EU i Europska komisija su obavezni da konsultuju Komitet regiona kod donošenja svih dokumenata i propisa koji mogu imati reperkusije na regionalni ili lokalni nivo.

  

Evropski socijalni i ekonomski komitet

Ovaj komitet je konsultativno tijelo koje omogućava predstavnicima mnogih društveno orijentiranih interesnih skupina formalnu platformu za izražavanje njihovih pogleda i stavova po pitanjima od značaja za Evropu. Zajednički izgrađeni stavovi ovog komiteta se prosljeđuje višim institucijama poput Komisije, Vijeća i Parlamenta, te stoga on ima ključnu ulogu u procesu donošenja odluka. Komitet ima 344 člana koji dolaze iz različitih ekonomskih i društvenih interesnih skupina grupisanih u tri grupe: poslodavci, uposlenici i druge interesne skupine. Komitet ima 6 sekcija.

 

Evropska komisija 

Evropska komisija daje prijedloge za raspodjelu Strukturnih fondova o čemu odlučuju Vijeće i Parlament EU. U kontekstu regionalne politike, naročito je bitno istaknuti Generalni direktorat za regionalnu politiku, čija je uloga da jača ekonomsku, socijalnu i teritorijalnu koheziju kroz smanjenje razlika u nivou razvoja između regiona zemalja članica EU.

 

Vijeće Evropske unije

Vijeće EU je glavno političko tijelo za donošenje odluka. U njegovom radu učestvuju ministri država članica EU u ovisnosti o temi koja se razmatra ( poljoprivreda, socijalna politika, razvoj, vanjski poslovi). Države članice se smjenjuju svakih šest mjeseci na mjestu predsjedavajućeg. Vijeće EU treba razlikovati od Evropskog vijeća koje je skup šefova država i vlada članica EU i od Vijeća Europe u Strazburu koje je institucija za zaštitu ljudskih prava i demokratije te promociju saradnje među 48 država Evrope.

 

Vijeće je odgovorno za:

a)      Donošenje zakona, u velikom broju slučajeva zajedno sa Evropskim parlamentom

b)      Koordiniranje ekonomske politike zemalja članica

c)      Definiranje i implementiranje zajedničke vanjske i sigurnosne politike EU

d)      Sklapanje međunarodnih ugovora

 

Jedna od njegovih važnih uloga u oblasti regionalne politike jeste da zajedno sa Evropskim parlamentom usvaja Budžet EU te priprema i utvrđuje dugoročne finansijske perspektive EU čiji su dio i fondovi EU, kako oni namjenjeni državama članicama tako i predpristupni namjenjeni kandidatima za članstvo, potencijalnim kandidatima i susjedima.

 

Evropski parlament

Evropski parlament je jedina multi-nacionalna institucija, čiji se članovi biraju direktno na demokratskim izborima. Evropski parlament donosi zakonske akte i druge propise koji imaju direktan utjecaj na život građana u EU. Rad Evropskog parlamenta donosi zakonske akte i druge propise koji imaju direktan utjecaj na život građana u EU. Rad Europskog parlamenta je organizovan kroz aktivnosti radnih tijela i veliki broj komisija, među kojima je Komisija za regionalnu politiku.

 

Ova Komisija je odgovorna za:

a)      Evropski regionalni razvojni fond, kohezioni fond i druge instrumente provođenja evropske regionalne politike,

b)      Procjenu utjecaja drugih politika Unije na ekonomsku i socijalnu koheziju,

c)      Koordinaciju sa drugim strukturnim instrumentima EU,

d)      Najudaljenije regione i otoke, kao i prekograničnu  i međuregionalnu saradnju,

e)      Odnose sa Komitetom regiona, organizacijama za međuregionalnu saradnju, kao i lokalnim i regionalnim vlastima.